महाराष्ट्राच्या पावन भूमीने भारताला अनेक संत आणि समाजसुधारक दिले, पण विसाव्या शतकात ज्यांनी ‘संत’ आणि ‘समाजसुधारक’ या दोन्ही भूमिकांचे अद्वैत साधले, ते व्यक्तिमत्व म्हणजे आचार्य विनोबा भावे. विनोबा केवळ एक स्वातंत्र्यसेनानी नव्हते, तर ते एक महान तत्त्वज्ञ, गणितज्ञ, भाषाप्रभू आणि अहिंसेचे खंदे पुरस्कर्ते होते.
बालपण आणि शिक्षण
विनोबा भावे यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १८९५ रोजी महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील गागोदे गावी झाला. त्यांचे पूर्ण नाव विनायक नरहर भावे होते. त्यांचे वडील नरहरपंत भावे हे शिस्तप्रिय आणि आधुनिक विचारांचे होते, तर त्यांची आई रुक्मिणीबाई या अत्यंत धार्मिक आणि सात्विक वृत्तीच्या होत्या. विनोबांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण त्यांच्या घरातूनच सुरू झाली. लहानपणापासूनच त्यांना गणितात प्रचंड गती होती आणि अध्यात्माची ओढ होती.
विनोबा भावे यांच्या मनावर कुणाचा प्रभाव होता?
विनोबांच्या विचारांवर आणि जीवनशैलीवर प्रामुख्याने तीन स्तरांवर प्रभाव दिसून येतो:
१. मातृप्रेमाचा आणि भक्तीचा प्रभाव: विनोबांवर सर्वात मोठा संस्कार त्यांच्या आईचा होता. आईने त्यांना शिकवले की, “जे काम करशील ते ईश्वरासाठी कर.” त्यांच्या आईच्या भक्तीभावामुळेच विनोबांना संतांच्या साहित्याची आणि विशेषतः ज्ञानेश्वरीची गोडी लागली.
२. भगवद्गीता आणि संत साहित्याचा प्रभाव: विनोबांनी भगवद्गीतेचा सखोल अभ्यास केला होता. त्यांच्यावर संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम आणि संत रामदास यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता. गीतेतील ‘स्थितप्रज्ञ’ ही संकल्पना त्यांनी आपल्या आयुष्यात प्रत्यक्षात उतरवली होती.
३. महात्मा गांधींचा प्रभाव (राजकीय आणि आध्यात्मिक गुरु): विनोबांच्या आयुष्याला सर्वात मोठी कलाटणी महात्मा गांधींच्या भेटीने मिळाली. १९१६ मध्ये त्यांनी गांधीजींची भेट घेतली आणि त्यांच्या आश्रमात दाखल झाले. गांधीजींनी विनोबांच्या बुद्धिमत्तेची आणि संयमाची पारख करून त्यांना आपले ‘आध्यात्मिक वारसदार’ मानले. गांधीजींच्या अहिंसा, सत्य आणि सत्याग्रह या तत्त्वांचा विनोबांवर अमिट प्रभाव होता.
४. आधुनिक विचार: वडिलांच्या प्रभावामुळे त्यांना गणितात आणि विज्ञानात रुची होती, ज्यामुळे त्यांच्या विचारांना एक तार्किक आणि स्पष्ट दिशा मिळाली.
भूदान चळवळ: रक्ताचा थेंब न सांडता झालेली क्रांती
स्वातंत्र्यानंतर भारतासमोर जमीनवाटपाची मोठी समस्या होती. गरीब शेतकऱ्यांकडे जमीन नव्हती आणि काही जमीनदारांकडे हजारो एकर जमीन पडून होती. १८ एप्रिल १९५१ रोजी तेलंगणातील पोचमपल्ली येथे विनोबांनी ‘भूदान यज्ञ’ सुरू केला.
त्यांनी देशाला “सबै भूमि गोपाल की” (सर्व जमीन देवाची आहे) हा मंत्र दिला. त्यांनी संपूर्ण भारतभर पायी प्रवास केला आणि श्रीमंत जमीनदारांना आपल्या जमिनीचा सहावा हिस्सा गरिबांना दान करण्याचे आवाहन केले. या चळवळीच्या माध्यमातून लाखो एकर जमीन गरिबांना मिळाली. ही जगाच्या इतिहासातील अशी पहिली क्रांती होती, जी केवळ प्रेमाच्या आणि हृदयपरिवर्तनाच्या जोरावर यशस्वी झाली.
शैक्षणिक आणि साहित्यिक योगदान
विनोबा भावे हे केवळ समाजसुधारक नव्हते, तर ते एक प्रकांड पंडित होते. त्यांना अनेक भाषांचे ज्ञान होते.
- गीता प्रवचने: धुळे जेलमध्ये असताना त्यांनी कैद्यांना गीतेवर दिलेली प्रवचने आजही जगभर प्रसिद्ध आहेत. ही प्रवचने जगातील अनेक भाषांत अनुवादित झाली आहेत.
- शिक्षण विचार: त्यांनी ‘नई तालीम’ आणि ‘स्वयंपूर्ण शिक्षण’ यावर भर दिला. त्यांच्या मते शिक्षण हे जीवन जगण्याची कला शिकवणारे असावे.
- लोकनागरी लिपी: त्यांनी भाषिक एकतेसाठी लोकनागरी लिपीचा पुरस्कार केला.
वैयक्तिक जीवन आणि साधी राहणी
विनोबांचे जीवन अत्यंत साधे होते. त्यांनी जन्मभर ब्रह्मचर्याचे पालन केले. खादीचे वस्त्र वापरणे, स्वतःचे काम स्वतः करणे आणि सतत ‘रामहरी’चा जप करणे हा त्यांचा नित्यक्रम होता. १९४० मध्ये गांधीजींनी त्यांची ‘पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही’ म्हणून निवड केली होती, जे त्यांच्या निष्ठेचे सर्वात मोठे प्रमाणपत्र होते.
अंतिम काळ आणि महापरिनिर्वाण
आयुष्याच्या शेवटच्या काळात विनोबांनी ‘पवनार’ आश्रमात वास्तव्य केले. त्यांनी स्वतःहून अन्न-पाण्याचा त्याग केला (प्रायोपवेशन) आणि १५ नोव्हेंबर १९८२ रोजी वयाच्या ८७ व्या वर्षी आपला देह ठेवला. त्यांच्या निधनानंतर त्यांना मरणोत्तर ‘भारतरत्न’ या भारताच्या सर्वोच्च नागरी सन्मानाने गौरवण्यात आले.
आचार्य विनोबा भावे हे एक चालते-बोलते विद्यापीठ होते. त्यांनी आध्यात्मिक ज्ञान आणि सामाजिक कार्य यांची सांगड घातली. “जय जगत” हा त्यांचा संदेश केवळ भारतासाठी नाही, तर संपूर्ण जगासाठी शांततेचा मार्ग दाखवणारा आहे. आजच्या संघर्षाच्या काळात त्यांचे विचार अधिक प्रासंगिक ठरतात.