संत ज्ञानेश्वर (इ.स. १२७५ – १२९६) हे १३ व्या शतकातील महाराष्ट्रातील एक महान संत, कवी, तत्त्वज्ञ आणि वारकरी संप्रदायाचे संस्थापक मानले जातात. त्यांनी वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली, परंतु त्यांच्या या अल्प आयुष्यात त्यांनी मराठी साहित्यात आणि आध्यात्मिक क्षेत्रात जे कार्य केले, ते अजरामर आहे.
१. जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी
- जन्म: संत ज्ञानेश्वरांचा जन्म आपेगाव (जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर) येथे इ.स. १२७५ मध्ये कृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी झाला.
- माता-पिता: त्यांचे वडील विठ्ठलपंत कुलकर्णी आणि आई रखुमाबाई हे अत्यंत सात्त्विक वृत्तीचे होते.
- भावंडे: ज्ञानेश्वरांना दोन भाऊ आणि एक बहीण होती— निवृत्तीनाथ (मोठे बंधू व गुरु), सोपानदेव (धाकटे बंधू) आणि मुक्ताबाई (धाकटी बहीण).
- संघर्ष: संन्यासाश्रमातून पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतल्यामुळे तत्कालीन समाजाने विठ्ठलपंतांना बहिष्कृत केले होते. त्यांच्या मुलांनाही छळ सहन करावा लागला. अखेर, मुलांच्या शुद्धीकरणासाठी आणि त्यांना समाजात स्थान मिळावे म्हणून विठ्ठलपंत आणि रखुमाबाईंनी देहत्याग केला.
२. ज्ञानेश्वरांची ग्रंथसंपदा (साहित्यिक योगदान)
ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेतून ब्रह्मविद्या सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवली. त्यांनी लिहिलेले प्रमुख ग्रंथ खालीलप्रमाणे आहेत:
अ) ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका)
- हा ज्ञानेश्वरांचा सर्वात महत्त्वाचा आणि लोकप्रिय ग्रंथ आहे.
- मूळ आधार: हा ग्रंथ भगवद्गीतेवरील टीका (निरूपण) आहे.
- रचना काळ: नेवासे येथे इ.स. १२९० मध्ये त्यांनी हा ग्रंथ पूर्ण केला.
- वैशिष्ट्ये: भगवद्गीतेचे ७०० श्लोक संस्कृतमध्ये होते, जे सामान्य माणसाला समजत नसत. ज्ञानेश्वरांनी ९००० पेक्षा जास्त ओव्यांतून मराठी भाषेत हा ग्रंथ लिहून ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली केली.
ब) अमृतानुभव (अनुभवामृत)
- निवृत्तीनाथांच्या आज्ञेवरून ज्ञानेश्वरांनी हा स्वतंत्र तत्त्वज्ञानपर ग्रंथ लिहिला.
- यात अद्वैत सिद्धान्ताचे आणि आत्मज्ञानाचे निरूपण केले आहे. हा ग्रंथ विद्वत्तेच्या दृष्टीने अतिशय श्रेष्ठ मानला जातो.
क) चांगदेव पासष्टी
- १४०० वर्षे आयुष्य लाभलेल्या चांगदेव महाराजांचा अहंकार दूर करण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्यांना ६५ ओव्यांचे एक पत्र लिहिले, जे पुढे ‘चांगदेव पासष्टी’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. यात गूढ आध्यात्मिक रहस्ये सांगितली आहेत.
ड) हरिपाठ
- हे २८ अभंगांचे स्तोत्र आहे. नामस्मरणाचे महत्त्व सांगण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी हरिपाठाची रचना केली. वारकरी संप्रदायात दररोज हरिपाठाचे वाचन केले जाते.
३. पसायदान: विश्वात्मक प्रार्थना
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी जगाच्या कल्याणासाठी देवाकडे जे वरदान मागितले, त्याला ‘पसायदान’ म्हणतात.
“जे खळांची व्यंकटी सांडो । तया सत्कर्मी रती वाढो ॥ भूतां परस्परें पडो । मैत्र जीवाचें ॥”
यात त्यांनी केवळ स्वतःसाठी काही न मागता संपूर्ण चराचर सृष्टी सुखी व्हावी, अशी उदात्त भावना व्यक्त केली आहे.
४. प्रमुख चमत्कार आणि सामाजिक कार्य
लोककथांनुसार, ज्ञानेश्वरांनी त्यांच्या योगसामर्थ्याने अनेक चमत्कार केले, त्यामागे एक सामाजिक संदेश होता:
- रेड्यामुखी वेद: पैठणच्या पंडितांना ज्ञानाचा अहंकार होता. तो मोडून काढण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी एका रेड्याच्या मस्तकावर हात ठेवून त्याच्याकडून वेदांचे पठन करवून घेतले.
- भिंत चालवणे: चांगदेव महाराज वाघावर बसून त्यांना भेटायला आले, तेव्हा ज्ञानेश्वर आणि त्यांची भावंडे बसलेली भिंतच चालवून त्यांच्या समोर गेली.
५. संजीवन समाधी
आपले अवतारकार्य पूर्ण झाले असे वाटल्यावर, वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी कार्तिक वद्य त्रयोदशीला (इ.स. १२९६) ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे इंद्रायणी नदीच्या काठी संजीवन समाधी घेतली.