---

भारतीय इतिहासाच्या पटावर असे काही मोजकेच महापुरुष होऊन गेले, ज्यांनी केवळ इतिहास वाचला नाही, तर तो घडवला. डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर ऊर्फ बाबासाहेब आंबेडकर हे अशाच उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक. ते केवळ भारतीय संविधानाचे शिल्पकार नव्हते, तर ते एक प्रगल्भ अर्थशास्त्रज्ञ, समाजशास्त्रज्ञ, कायदेतज्ज्ञ, थोर विचारवंत आणि कोट्यवधी शोषितांचे कैवारी होते.

१. बालपण आणि सुरुवातीचे दिवस (Early Days)

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महो (आताचे डॉ. आंबेडकर नगर) येथे झाला. त्यांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे लष्करात सुभेदार होते आणि आई भीमाबाई या गृहिणी होत्या. भीमराव हे त्यांच्या पालकांचे १४ वे अपत्य होते.

त्यांचे कुटुंब मूळचे महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील अंबडवे गावचे. त्याकाळी समाजात अस्पृश्यतेची मुळे खोलवर रुजलेली होती. शाळेत जाताना भीमरावांना वर्गाच्या बाहेर पोत्यावर बसावे लागे. तहान लागली तर वरून पाणी प्यावे लागे, कारण त्यांना माठाला स्पर्श करण्याची परवानगी नव्हती. या अपमानास्पद वागणुकीने त्यांच्या मनात समाजव्यवस्थेबद्दल प्रश्न निर्माण केले, पण त्यांनी हार मानली नाही.

२. असामान्य शिक्षण आणि विद्वत्ता

बाबासाहेबांची बुद्धिमत्ता विलक्षण होती. सातारा आणि मुंबईत (एल्फिन्स्टन हायस्कूल) शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड महाराज यांच्या मदतीने ते उच्च शिक्षणासाठी परदेशात गेले.

त्यांच्या पदव्यांची यादी थक्क करणारी आहे:

• मुंबई विद्यापीठ: बी.ए. (अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र).
• कोलंबिया विद्यापीठ (न्यूयॉर्क): एम.ए. आणि पीएच.डी. (Ph.D.).
• लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स: एम.एससी. (M.Sc.) आणि डी.एससी. (D.Sc.).
• ग्रेज इन (लंडन): बॅरिस्टर-अ‍ॅट-लॉ.

त्या काळी इतके उच्च शिक्षण घेणारे ते पहिलेच भारतीय दलित ठरले. त्यांच्या शिक्षणाचा मुख्य विषय अर्थशास्त्र होता आणि त्यांच्या शोधप्रबंधातूनच पुढे भारतीय रिझर्व्ह बँकेची (RBI) संकल्पना आकारास आली.

३. व्यावसायिक कारकीर्द (Profession)

बाबासाहेबांनी आपल्या आयुष्यात अनेक भूमिका निभावल्या:

• प्राध्यापक: मुंबईतील सिडनहॅम कॉलेजमध्ये त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून काम केले.
• वकील: त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालयात वकिली केली, जिथे त्यांनी गरिबांचे आणि वंचितांचे खटले लढवले.
• राजकारणी: त्यांनी ‘स्वतंत्र मजूर पक्ष’ आणि पुढे ‘शेड्यूल्ड कास्ट्स फेडरेशन’ची स्थापना केली.
• मंत्री: स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री म्हणून त्यांनी जबाबदारी सांभाळली.

४. एक महान लेखक आणि त्यांची पुस्तके

बाबासाहेब हे अखंड वाचक आणि सिद्धहस्त लेखक होते. त्यांच्याकडे ५०,००० पेक्षा जास्त पुस्तकांचा वैयक्तिक संग्रह होता (राजगृह, मुंबई). त्यांनी लिहिलेली काही प्रमुख पुस्तके खालीलप्रमाणे आहेत:

• The Annihilation of Caste (जातीव्यवस्थेचे निर्मूलन): हे त्यांचे सर्वात गाजलेले भाषण/पुस्तक आहे.
• The Buddha and His Dhamma (बुद्ध आणि त्यांचा धम्म): बौद्ध धर्मावरचा त्यांचा सखोल अभ्यास यात दिसतो.
• The Problem of the Rupee (रुपयाची समस्या): हा त्यांचा अर्थशास्त्रावरील प्रबंध आहे.
• Who were the Shudras? (शूद्र कोण होते?): जातिव्यवस्थेच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणारा ग्रंथ.
• Thoughts on Pakistan: फाळणीच्या विषयावरचे त्यांचे विश्लेषण.

५. सामाजिक लढा आणि नेतृत्व (The Leader)

बाबासाहेबांनी केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवले नाही, तर ते रस्त्यावरच्या लढाईतही उतरले. त्यांच्या नेतृत्वाखालील काही महत्त्वाच्या चळवळी:

• महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७): सार्वजनिक पाणवठ्यावर दलितांना पाणी पिण्याचा अधिकार मिळावा यासाठी हा लढा दिला. यावेळी त्यांनी विषमतेचे प्रतीक असलेल्या ‘मनुस्मृती’चे दहन केले.
• काळाराम मंदिर सत्याग्रह (१९३०): नाशिक येथे मंदिरा प्रवेशासाठी त्यांनी शांततापूर्ण लढा दिला.
• गोलमेज परिषद (Round Table Conferences): लंडनमध्ये झालेल्या परिषदांमध्ये त्यांनी दलितांसाठी ‘स्वतंत्र मतदारसंघाची’ मागणी केली.

६. निवडणुका आणि राजकीय प्रवास

बाबासाहेबांनी भारतीय राजकारणात लोकशाही मूल्यांची जोपासना केली.

• १९३७ च्या मुंबई विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या ‘इंडिपेंडंट लेबर पार्टी’ने ११ जागा जिंकल्या.
• १९४६ मध्ये ते बंगालमधून घटना समितीवर निवडून गेले.
• स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी १९५२ आणि १९५४ मध्ये लोकसभा निवडणुका लढवल्या, पण दुर्दैवाने त्यात त्यांना यश मिळाले नाही. तरीही त्यांनी संसदेत मांडलेले विचार आजही पथदर्शक आहेत.

७. भारतीय संविधानाचे शिल्पकार

बाबासाहेबांची सर्वात मोठी कामगिरी म्हणजे भारतीय संविधान. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती झाली. तब्बल २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस अहोरात्र कष्ट करून त्यांनी जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान देशाला दिले. त्यांनी संविधानात लोकशाही, समता, बंधुता आणि न्याय या मूल्यांची पेरणी केली. महिलांना समान अधिकार देणारा ‘हिंदू कोड बिल’ हा त्यांचा क्रांतिकारी विचार होता.

८. धम्मचक्र प्रवर्तन आणि महापरिनिर्वाण

बाबासाहेबांचे मत होते की, “मी हिंदू म्हणून जन्मलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही.” त्यांना असा धर्म हवा होता ज्यात मानवाला मानवाप्रमाणे वागणूक मिळेल.

• १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर त्यांनी आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली.
• ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे या महामानवाचे महापरिनिर्वाण (निधन) झाले. मुंबईतील चैत्यभूमीवर त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका समाजाचे नेते नव्हते, तर ते संपूर्ण भारताचे प्रेरणास्थान आहेत. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा त्यांनी दिलेला मंत्र आजही तितकाच प्रभावी आहे. १९९० मध्ये त्यांना मरणोत्तर ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. एक प्रज्ञावंत, लढाऊ नेते आणि मानवतेचे पुजारी म्हणून त्यांचे नाव जगाच्या इतिहासात अजरामर राहील.