महात्मा गांधी: सत्य आणि अहिंसेचा महानायक

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात तेजस्वी नाव म्हणजे ‘महात्मा गांधी’. केवळ भारतच नव्हे, तर संपूर्ण जगाला सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह या त्रिसूत्रीची ओळख करून देणारे गांधीजी हे युगपुरुष होते. त्यांना आपण प्रेमाने ‘बापू’ म्हणतो आणि देश त्यांना ‘राष्ट्रपिता’ म्हणून ओळखतो.

१. जन्म आणि बालपण (Birth and Early Life)

मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरात मधील पोरबंदर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद गांधी होते, जे राजकोट संस्थानाचे दिवाण होते. त्यांच्या आईचे नाव पुतळीबाई होते. पुतळीबाई अतिशय धार्मिक आणि सात्विक विचारांच्या होत्या. त्यांच्या धार्मिक संस्कारांचा मोहनदासांच्या बालमनावर खोलवर परिणाम झाला.

गांधीजींचे प्राथमिक शिक्षण पोरबंदरमध्ये झाले आणि माध्यमिक शिक्षण राजकोटमध्ये. ते अभ्यासात मध्यम होते, पण त्यांची सत्यप्रियता बालपणापासूनच दिसून आली. हरिश्चंद्राच्या नाटकाचा त्यांच्यावर इतका प्रभाव पडला की त्यांनी आयुष्यभर सत्याची साथ न सोडण्याचा निश्चय केला. १८८३ मध्ये वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी त्यांचा विवाह कस्तुरबा यांच्याशी झाला.

२. उच्च शिक्षण आणि परदेशातील प्रवास (Overseas Journey)

१८८८ मध्ये गांधीजी कायद्याचे (Law) शिक्षण घेण्यासाठी लंडनला गेले. तिथून बॅरिस्टर होऊन ते १८९१ मध्ये भारतात परतले. मात्र, भारतात वकिलीत त्यांना फारसे यश आले नाही. १८९३ मध्ये एका भारतीय कंपनीची केस लढवण्यासाठी ते दक्षिण आफ्रिकेला गेले. हा प्रवास त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा ठरला.

दक्षिण आफ्रिकेत भारतीयांना मिळणारी वागणूक अत्यंत हीन दर्जाची होती. एकदा त्यांना रेल्वेच्या पहिल्या वर्गाचे तिकीट असतानाही केवळ ‘काळे’ असल्यामुळे पीटरमॅरिट्झबर्ग स्थानकावर रेल्वेतून बाहेर फेकून देण्यात आले. या अपमानाने गांधीजींच्या मनातील अन्यायाविरुद्धची ठिणगी पेटली. त्यांनी तिथे भारतीयांच्या हक्कासाठी ‘नाताळ इंडियन काँग्रेस’ची स्थापना केली आणि पहिल्यांदा ‘सत्याग्रह’ या शस्त्राचा वापर केला.

३. भारतात आगमन आणि स्वातंत्र्यलढा (Freedom Struggle)

१९१५ मध्ये गांधीजी भारतात परतले. त्यांचे राजकीय गुरु गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी संपूर्ण भारताचा दौरा केला आणि सामान्य जनतेची परिस्थिती जाणून घेतली. साबरमती नदीच्या काठी त्यांनी ‘साबरमती आश्रम’ स्थापन केला.

गांधीजींनी भारतातील आपल्या कार्याची सुरुवात बिहारमधील चंपारण्य (१९१७) आणि गुजरातमधील खेडा (१९१८) येथील शेतकरी आंदोलनांनी केली. या आंदोलनांनी त्यांना भारतीय राजकारणात एक मुख्य नेता म्हणून प्रस्थापित केले.

४. स्वदेशी आणि खादी चळवळ (Swadeshi Movement)

गांधीजींचा असा विश्वास होता की, जोपर्यंत भारत आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी होत नाही, तोपर्यंत राजकीय स्वातंत्र्य अपूर्ण आहे. त्यांनी ब्रिटीश कापडावर बहिष्कार टाकून ‘स्वदेशी’ वस्तूंचा वापर करण्याचे आवाहन केले.

चरखा: गांधीजींच्या मते चरखा हे केवळ सूत कतण्याचे साधन नसून ते स्वावलंबनाचे प्रतीक होते.
खादी: त्यांनी श्रीमंत-गरीब सर्वांना खादी वापरण्यास प्रोत्साहित केले, ज्यामुळे ग्रामीण उद्योगांना चालना मिळाली.

५. दांडी यात्रा आणि सविनय कायदेभंग (Dandi March)

गांधीजींच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा क्षण म्हणजे १९३० ची दांडी यात्रा. ब्रिटिशांनी मिठावर लावलेल्या जाचक कराविरुद्ध त्यांनी आवाज उठवला.

प्रवास: १२ मार्च १९३० रोजी गांधीजी आपल्या ७८ अनुयायांसह साबरमती आश्रमातून पायी निघाले.
मिठाचा सत्याग्रह: २४ दिवसांच्या पदयात्रेनंतर ६ एप्रिल १९३० रोजी त्यांनी दांडीच्या समुद्रकिनारी हाताने मीठ उचलून ब्रिटीश कायदा मोडला.
परिणाम: या आंदोलनाने संपूर्ण देशाला जागृत केले. हजारो लोकांनी तुरुंगवास पत्करला आणि ब्रिटीश साम्राज्याला हादरा बसला.

६. भारत छोडो आंदोलन (Quit India Movement)

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात, १९४२ मध्ये गांधीजींनी ब्रिटिशांविरुद्ध ‘भारत छोडो’ (Chale Jao) पुकारले. मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावरून त्यांनी देशाला ‘करो या मरो’ (Do or Die) हा मंत्र दिला. हे आंदोलन इतके तीव्र होते की ब्रिटिशांना कळून चुकले की आता भारतावर जास्त काळ राज्य करणे शक्य नाही.

७. फाळणी आणि सामाजिक कार्य

गांधीजींचा फाळणीला सक्त विरोध होता. भारत आणि पाकिस्तान या दोन देशांत जेव्हा जातीय दंगली उसळल्या, तेव्हा गांधीजींनी स्वतःच्या प्राणाची पर्वा न करता दंगलग्रस्त भागात शांतता प्रस्थापित करण्याचे प्रयत्न केले. त्यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी मोठे कार्य केले आणि दलितांना ‘हरिजन’ (देवाची माणसे) असे नाव दिले.

८. मृत्यू: एक दुर्दैवी शेवट (Assassination)

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला, पण गांधीजींच्या मनातील ‘रामराज्य’ अजून दूर होते. ३० जानेवारी १९४८ रोजी नवी दिल्लीतील बिर्ला भवन येथे संध्याकाळच्या प्रार्थना सभेला जात असताना नथुराम गोडसे याने त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. “हे राम” हे त्यांचे शेवटचे शब्द होते.

त्यांच्या मृत्यूने केवळ भारतच नव्हे, तर संपूर्ण जग हळहळले. अल्बर्ट आईनस्टाईन यांनी म्हटले होते, “येणाऱ्या पिढ्यांना कदाचित विश्वासही बसणार नाही की, असा हाडामासाचा माणूस कधी या पृथ्वीवर चालला होता.”

९. गांधीजींचे विचार आणि वारसा

आज गांधीजी आपल्यात नाहीत, पण त्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत.

सत्य: कोणत्याही परिस्थितीत सत्याची साथ न सोडणे.
अहिंसा: हिंसाचाराने प्रश्न सुटत नाहीत, तर ते अधिक गुंतागुंतीचे होतात.
अपरिग्रह: गरजेपेक्षा जास्त वस्तूंचा संग्रह न करणे.

आज जगातील अनेक मोठ्या नेत्यांनी, जसे की नेल्सन मंडेला आणि मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनिअर, गांधीजींच्या मार्गाचा अवलंब केला.

महात्मा गांधी हे केवळ एक राजकीय नेते नव्हते, तर ते एक तत्ववेत्ते होते. त्यांनी शिकवले की साधे राहूनही महान विचार करता येतात. भारताची ही पवित्र भूमी गांधीजींच्या बलिदानामुळे आणि मार्गदर्शनामुळे नेहमीच ऋणी राहील.

Post Views: 6