प्रस्तावना संत ज्ञानेश्वर महाराज विरचित ‘ज्ञानेश्वरी’ हा केवळ एक धार्मिक ग्रंथ नसून तो मराठी भाषेचा अभिमान, तत्वज्ञानाचा महासागर आणि मानवी जीवनाचा मार्गदर्शक आहे. सुमारे ७०० वर्षांपूर्वी, म्हणजेच इसवी सन १२९० मध्ये नेवासा येथे पैस खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरांनी हा ग्रंथ सांगितला आणि सच्चिदानंद बाबांनी तो लिहून काढला. भगवद्गीतेवर आधारित असलेल्या या ग्रंथाचे मूळ नाव ‘भावार्थदीपिका’ असे आहे.
१. ज्ञानेश्वरीची निर्मिती आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
१३ व्या शतकात जेव्हा धार्मिक ज्ञान केवळ संस्कृत भाषेत आणि उच्चवर्णीयांपुरते मर्यादित होते, तेव्हा सामान्य माणसाला विठ्ठलाच्या भक्तीचा आणि कर्माचा मार्ग दाखवण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी प्राकृत मराठीत ज्ञानेश्वरी लिहिली.
- काळ: शके १२१२ (इ.स. १२९०)
- स्थळ: नेवासा (अहमदनगर जिल्हा), प्रवरा नदीकाठी.
- प्रेरणा: संत निवृत्तीनाथ (ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू आणि गुरू).
२. ज्ञानेश्वरीचे स्वरूप आणि रचना
ज्ञानेश्वरी ही भगवद्गीतेच्या ७०० श्लोकांवरील टीका आहे, परंतु ती मूळ गीतेपेक्षा कितीतरी मोठी आहे.
- ओवी संख्या: सुमारे ९,००० पेक्षा जास्त ओव्या.
- अध्याय: १८ अध्याय.
- छंद: ओवी छंदात या ग्रंथाची रचना करण्यात आली आहे.
३. ज्ञानेश्वरीतील प्रमुख तत्वज्ञान
अ) भक्ती आणि ज्ञानाचा संगम
ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की केवळ कोरडे ज्ञान उपयोगाचे नाही, तर त्याला भक्तीची जोड हवी. त्यांनी ‘अद्वैत’ भक्तीचा पुरस्कार केला, जिथे भक्त आणि देव यांच्यात वेगळेपण उरत नाही.
ब) कर्मयोग
“जे जे उचित आणि नेमून दिलेले कर्म आहे, ते फळाची आशा न धरता करणे म्हणजे ईश्वर सेवा होय,” हा संदेश ज्ञानेश्वरी देते.
क) पसायदान: विश्वात्मक प्रार्थना
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी ईश्वराकडे जे मागणे मागितले आहे, त्याला ‘पसायदान’ म्हणतात. हे केवळ स्वतःसाठी नसून संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी केलेली प्रार्थना आहे. यात “खळांची व्यंकटी सांडो” (दुष्टांची बुद्धी शुद्ध होवो) असे म्हणून त्यांनी उदात्त विचारांचे दर्शन घडवले आहे.
४. ज्ञानेश्वरीचे वाङ्मयीन आणि भाषिक महत्त्व
ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेला सोन्याचे दिवस आणले. त्यांनी अभिमानाने म्हटले होते:
“माझा मराठाचि बोलु कौतुकें। परि अमृतातेहि पैजा जिंके। ऐसीं अक्षरें रसिकें। मेळवीन।।”
ग्रंथाची वैशिष्ट्ये: १. अलंकारिकता: ज्ञानेश्वरीत रूपके, उपमा आणि दृष्टांतांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला आहे. २. लोकभाषा: कठीण संस्कृत विचार सोप्या मराठी भाषेत मांडल्यामुळे हा ग्रंथ घराघरात पोहोचला. ३. सौंदर्य: निसर्ग, मानवी स्वभाव आणि दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे देऊन कठीण तत्वज्ञान सोपे केले आहे.
५. ज्ञानेश्वरीचे सामाजिक योगदान
- जातिभेद निर्मूलन: वारीच्या माध्यमातून सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना एकत्र आणण्याचे काम ज्ञानेश्वरीने केले.
- स्त्री-पुरुष समानता: आध्यात्मिक अधिकार सर्वांना समान आहेत, हे या ग्रंथाने अधोरेखित केले.
- नैतिक मूल्ये: सत्य, अहिंसा, करुणा आणि परोपकार या मूल्यांची शिकवण यातून मिळते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न १: ज्ञानेश्वरीचे मूळ नाव काय आहे? उत्तर: ज्ञानेश्वरीचे मूळ नाव ‘भावार्थदीपिका’ असे आहे.
प्रश्न २: ज्ञानेश्वरी कोणत्या ग्रंथावर आधारित आहे? उत्तर: ज्ञानेश्वरी ही संस्कृतमधील ‘भगवद्गीता’ या ग्रंथावर आधारित आहे.
प्रश्न ३: ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी कोठे लिहिली? उत्तर: ज्ञानेश्वरी अहमदनगर जिल्ह्यातील नेवासा येथे प्रवरा नदीच्या काठावर लिहिली गेली.
प्रश्न ४: ‘पसायदान’ म्हणजे काय? उत्तर: ज्ञानेश्वरीच्या १८ व्या अध्यायाच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी विश्वात्मक देवाकडे संपूर्ण सृष्टीच्या कल्याणासाठी जे वरदान मागितले, त्याला ‘पसायदान’ म्हणतात.
प्रश्न ५: ज्ञानेश्वरीतील ओव्यांची संख्या किती आहे? उत्तर: ज्ञानेश्वरीत सुमारे ९,००० हून अधिक ओव्या आहेत.
प्रश्न ६: ज्ञानेश्वरीचा मुख्य उद्देश काय होता? उत्तर: सामान्य जनतेला त्यांच्याच भाषेत (मराठीत) आत्मज्ञान प्राप्त करून देणे आणि भक्तीचा मार्ग सुकर करणे हा मुख्य उद्देश होता.
ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ केवळ वाचण्यासाठी नसून तो जगण्यासाठी आहे. विद्यार्थ्यांसाठी हा ग्रंथ एकाग्रता, नम्रता आणि ज्ञानाची ओढ निर्माण करणारा एक उत्तम स्त्रोत आहे. आजही जगभरातील अनेक विद्यापीठांमध्ये ज्ञानेश्वरीचा अभ्यास एक महान तत्वज्ञान म्हणून केला जातो.